NGỌC BẤT TRÁC BẤT THÀNH KHÍ… (THGĐ MÙA III-2024)

NGỌC BẤT TRÁC BẤT THÀNH KHÍ…

(THGĐ MÙA III-2024)

Bối cảnh

Một vị thầy giáo nọ, với mục đích khích lệ sự chăm chỉ học tập, rèn luyện… khi dạy hát cho trẻ đã bảo rằng: “Các con thân mến, đừng bao giờ nói là mình không biết hát nhé; vì theo thầy, hễ ai nói được, ngay cả bị ngọng (nghĩa là không bị câm) thì đều có thể hát được!”. Vị thầy đó còn lý luận thêm mà rằng, nếu phát âm chưa “tròn vành rõ chữ” thì tập hát lại là một trong những cơ hội thuận lợi đặc biệt để ai đó có thể tập nói, tập phát âm cho “rõ chữ tròn vành”. Trong chỗ riêng tư với các bậc phụ huynh, thầy giáo còn chia sẻ: “Ngọc bất trác, bất thành khí; nhân bất học, bất tri đạo” (Ngọc không mài giũa thì không thành công cụ, người mà không học hành thì kém cỏi, tiếc lắm, không biết gì). Quen thuộc hơn, dân gian thường nói: “Ngọc bất trác bất thành khí; nhân bất học bất tri lý”. Nghĩa là, viên ngọc thô nếu không được mài, chẳng được giũa… thì cũng chẳng thành món đồ quý được, con người ta cũng vậy, nếu không học hành (có thể là học qua trường lớp, qua thầy cô, qua bạn hữu, nhưng cũng bao gồm cả qua nghịch cảnh của đường đời, của trường đời… thì vẫn bị coi là không biết gì, chẳng thể hiểu gì cho sâu sắc… ngay cả đạo lý làm người có khi cũng không). Vâng, có câu chuyện rất hay về sự thể đó: “Ngọc không mài không giũa thì không thành công cụ, người mà không học không hành thì không biết gì”;… như sau đây:

Một chàng trai trẻ nọ tự cho rằng mình là người đa tài, nhưng sau khi tốt nghiệp lại liên tiếp gặp những trở ngại bế tắc, khởi nghiệp mãi mà vẫn chưa thành công, cũng chẳng tìm được công việc như ý. Anh cảm thấy mình “sinh nhầm thế kỷ”, không gặp thời, không gặp được người biết trân trọng tài năng của mình. Quá nhiều lần thất bại, anh cảm thấy thất vọng… rồi đi đến tuyệt vọng! Anh bỏ đi lang thang… một hôm, đến bên một bờ biển đẹp, anh bèn nảy sinh ý định kết thúc cuộc đời mình. Đúng lúc đó, anh may mắn gặp một ông lão đang “ung dung tự tại” như một tiên ông. Anh bộc bạch lòng mình, cho rằng mình không được xã hội thừa nhận, không được ai hiểu và trọng dụng. Ông lão thinh lặng nhặt từ dưới chân lên một viên sỏi để chàng trai xem qua, rồi ném viên sỏi đó trở lại bãi đầy sỏi đá: “Này con, nhặt giúp ta viên sỏi vừa ném đi nhé”. “Ồ không được đâu cụ ơi; làm sao mà tìm được bây giờ; giống nhiều viên sỏi khác lắm thôi”. Tiên ông vẫn thinh lặng, móc từ trong túi ra một viên ngọc lóng lánh, rồi lại ném ra bãi sỏi và hỏi: “Thế lần này, con có thể giúp ta tìm lại viên ngọc đó không nhỉ?”. “Dạ được, chắc chắn là không khó đâu ạ”! Ngọc sáng quá mà! Vâng, thế đấy, đâu là sự khác biệt!

Suy ngẫm

Thì ra, “Ngọc bất trác bất thành khí; nhân bất học bất tri lý” là vậy! Hay nói cho đúng hơn: “Ngọc bất trác, bất thành khí; nhân bất học, bất tri đạo”.[1] Tuy vẫn có nghĩa như nhau là: ngọc mà không được mài giũa thì không thành công cụ hữu dụng được, người mà không có ý thức học hành thì không biết gì, kém giá trị; nhưng “tri đạo” không chỉ là “tri lý” mà còn tiềm tàng ý nghĩa của “biết đường đi nước bước”. Nghĩa là, “Sỏi mòn là đá… miệt mài cùng nước chảy / Nằm sâu dưới đáy… âm thầm để nước trôi / Miệt mài đời tôi… “bất học bất tri lý” / Ngọc bất thành khí… nếu bất trác bất thành, bất học bất tri đạo…”.[2] Vâng, đó hãy là một góc nhìn sâu sắc, cần thiết… từ câu chuyện rất hay nói trên. Và, thế thì có lẽ… cũng phải hỏi người trong cuộc, “chàng trai trẻ ơi, anh đã biết chắc chắn tại sao sẽ dễ dàng tìm lại được viên ngọc lóng lánh rồi nhỉ! Nếu khởi nghiệp gặp thất bại, nếu đi làm gặp nhiều trở ngại bế tắc… thì thật ra đó là chuyện thường tình, là chuyện đương nhiên phải có, như tập đi xe đạp phải ngã nhiều lần trước khi biết lái, biết đi; như người tập bơi trước khi biết bơi phải uống nước ngoài ý muốn không dưới một lần. Trong cái nhìn “bất trác bất thành khí”, “bất học bất tri đạo, tri lý”, người học trò đến trường hãy chăm chỉ học tập; các thí sinh “Tiếng hát Giáo đường Mùa III-2024” qua các vòng thi hãy vui vẻ khổ luyện một cách nghiêm túc; Ki-tô hữu hãy hội nhập nơi sân chư dân Aeropagus… đối thoại với các nền văn hóa: “Sữa nuôi phần xác, hát nuôi phần hồn”. Và theo đó, “sân chơi văn hóa lành mạnh” đón nhận và tiếp cận với muôn dân… để đến với các dân tộc (ad gentes), để hiện diện giữa các dân tộc (inter gentes), để đối thoại với các tôn giáo, để tương tác với các nền văn hóa, để mở lòng đón tiếp những người nghèo, những kẻ bị xã hội đối xử bất công… và làm trổ sinh những hoa trái của “sân chư dân”. 

Thật vậy, việc loan báo Tin Mừng liên quan chủ yếu tới con người, bởi vì các “ranh giới” của đức tin không chỉ đi qua các địa điểm, nhưng còn thẩm thấu, còn đi xuyên qua trái tim của từng người.[3] Không cần phải đòi người khác thừa nhận mình là ngọc đẹp, ngọc sáng, là công cụ hữu ích khi còn là “ngọc thô, chưa giũa, chẳng mài”… bởi lẽ, ngọc thô với bề ngoài thô ráp, tầm thường… có lẽ cũng chẳng khác gì mấy với hòn đá. Khi đã là ngọc sáng lấp lánh rồi… thì có khi chẳng cần phải đòi hỏi gì, ngọc tự sáng, tự lấp lánh mà không lẫn lộn vào đá sỏi. Nếu muốn được người khác thừa nhận, ngọc thô phải chịu bị mài, phải chịu bị giũa…; nghĩa là, phải học cách linh hoạt ứng dụng, phải tích cực thực hành… để trở thành công cụ hữu dụng, hữu ích. Con người ai cũng có khả năng… như hòn ngọc thô đang còn lẫn với đám sỏi đá cần được mài giũa. “ĐK: Chưa từng trải qua gian khó / Không thể gọi là đã có kinh nghiệm / Chưa từng ngày đêm khấn niệm / Làm sao hiểu hết êm đềm lời kinh / PK 1: Bàn tay ngón ngắn / Bàn tay ngón dài / Kẻ cao người thấp / Thường thường bậc trung / Cao thì sang trọng / Lùn thì quý phái / Mập tròn mới đẹp / Ốm mỏng dễ thương / PK 2: Đời không quá xấu / Đời không quá tệ / Chỉ ai lòng xấu / Nhìn đời tệ thôi / Cho dù thua cuộc / Thì đời vẫn thế / Giận đời mất mặt / Khốn khổ lắm thay / PK 3: Người đâu tốt thế / Người đâu tốt vậy / Phải chi người đó / Là người bạn ta / Xin đừng kiêu ngạo / Và đừng hống hách / Mạnh mồm nói bậy / Phán dở ngỡ hay / PK 4: Cần ai gắng sức / Cần ai hết lòng / Để khi cần có / Dù là nhọc công / Không là nhu nhược / Đừng là phách lối / Cương thường rõ rệt / Thế thủ tiến công.[4]

Áp dụng

Chương trình “Tiếng hát Giáo đường Mùa III-2024” có mục đích rất rõ ràng: “Tạo “sân chơi văn hóa lành mạnh” – (cũng là sân chư dân Aeropagus được hiểu theo cách nói của ĐTGM Giu-se Nguyễn Năng) – dành cho các bạn trẻ thích âm nhạc, yêu thánh ca… có thêm cơ hội thuận tiện để rèn luyện khả năng hát những ca khúc Ki-tô giáo… cũng như để cùng nhau khám phá, sống và góp phần vào công cuộc loan báo Tin Mừng. Bởi lẽ, “Đối thoại với các nền văn hóa là một trong những nhiệm vụ lớn của Hội Thánh, đặc biệt Hội Thánh tại châu Á (x. tông huấn Ecclesia in Asia). Văn hóa là “sân chư dân” (Aeropagus) để Hội Thánh gặp gỡ thế giới”.[5] Vâng, nếu “có thêm cơ hội thuận tiện để rèn luyện khả năng hát những ca khúc Ki-tô giáo…” thì đây hãy là cơ may thuận lợi, hãy là lễ hội thuận tiện để các thí sinh rèn luyện khả năng ca hát nói chung, ca hát những ca khúc Ki-tô giáo nói riêng; luyện rèn thanh nhạc (vocal music) nói chung, thánh nhạc (sacred music) nói riêng. Một nhu cầu! Đối thoại với các nền văn hóa bằng âm nhạc! Rất quan trọng! Không chỉ trong nhà thờ với phụng vụ thánh ca, mà còn là thánh ca vào đời tại “sân chư dân”. Như thế sẽ rất tuyệt vời, cả trong đạo lẫn ngoài đời! Vâng thế đấy, đối với Ki-tô hữu thì dù ăn dù uống hay làm điều gì bất cứ, chúng ta hãy làm vì danh Đức Ki-tô Giê-su!

Theo đó, một trong những yếu tố để lượng định một bài hát dự thi nào đó có tiềm năng thành công hay không thì hẳn có thể sẽ không phải chỉ là bài hát khiến nhiều người muốn nghe đi nghe lại nhiều lần… mà còn phải có tiềm năng thực sự để đang và sẽ góp phần vào công cuộc Tin Mừng được loan báo. Vì thế, không chỉ là giọng ca tốt, ca từ đẹp, không chỉ vì giai điệu hay, không chỉ vì bài hát thích hợp với tâm trạng người nghe… mà còn phải là có định chất tốt, có định lượng cao trong việc góp phần vào công cuộc loan báo Tin Mừng… theo hướng “Ngọc bất trác, bất thành khí; nhân bất học, bất tri đạo”. Vâng, “Ngọc bất trác bất thành khí; nhân bất học bất tri đạo, tri lý”… hãy là hành trình khổ công rèn luyện… với tâm tình vừa nói đến ở phần trên. Nghĩa là phải mở trí, phải mở lòng, không gian mở, thời gian mở, tâm hồn mở…; bởi lẽ nếu “Sỏi chơi với sỏi… đá chỉ chơi với đá / Lá chơi với lá… cành bèn chơi với cành…”[6] thì “Như vậy sao đành… có làm nên huynh đệ / Sao không đổi thế… lá hãy đi với cành / Đừng để chỉ mành… treo chuông “ngọc bất trác” / Đừng để tan tác… bất thành khí thành hình / Nghĩa là vô tình… hoa không tên thô kệch / Ngu ngơ ngờ nghệch… trái chới với chơi vơi”.[7] Thật vậy, “Ngày sau ra sao… hôm nay xem đáp án / Xem cả chiếu khán… thông hành đến nơi xa / Ngày mai đi ra… có bao giờ trở lại / Xem đời khờ dại… không biết mình đi đâu”.[8]

22-5-2024

Minh Triết SCD

[1] 玉不琢,不成器; 人不學,不知道 (Yù bù zuó, bùchéngqì; rén bù xué, bù zhīdào): If jade is not polished, it will not become a tool; if a person does not learn, he will not know. / Si le jade n’est pas poli, il ne deviendra pas un outil; si une personne n’apprend pas, elle ne saura pas.

[2] BHvNB, Sỏi đá…, T11, số 7.

[3] X. Bạn Hữu, Tân Phúc âm hóa…, 102.

[4] Thùy Vân trình bày (Album Quê hương trong yêu thương 1 / Tìm và hiểu đường đời) (BHvNB, Sỏi đá…, T74, số 7-15).

[5] Trích “Lời giới thiệu” của ĐTGM. Giu-se Nguyễn Năng trong “LAGAM: 25 năm nhìn lại…” (TP. HCM: Nxb. Đồng Nai, 2024), trg. v.

[6] BHvNB, Sỏi đá…, T5, số 7.

[7] Ibid.

[8] BHvNB, Sỏi đá…, T11, số 81.